Zobacz inne przedmioty:

Biblia

Nawiązania i bibliografia

Kontynuacje i nawiązania

To dość trudne zagadnienie, które wiąże się nie tylko z biegłą znajomością historii literatury, ale też zagadnień z zakresu teorii literatury.

Należy zacząć od stwierdzenia, że obok Homera Biblia stanowi podstawę kultury europejskiej. Dotyczy to światopoglądu (naturalnie religijnego), w którym mamy dwie koncepcje Boga – Jahwe i Chrystusa, etyki (dekalogu) oraz tekstu (literatura i inne dziedziny sztuki stale do niego nawiązują).

Teraz trzeba zastanowić się, jak można nawiązywać do tekstu biblijnego. Tu proponujemy następującą klasyfikację:

  • przez fabułę ( np.: historia pierwszych rodziców, historia Abrahama i ofiarowanie Izaaka, życie Świętej Rodziny);
  • przez wątki (starotestamentowe i nowotestamentowe), motywy (np.: anioły, szatan – Lewiatan lub wąż, ofiarowanie, wygnanie, apostoł, arka), postacie (np.:Adam i Ewa, Salome, Judyta, konasz, Józef, Barabasz, Hiob, Jakub);
  • przez symbolikę (np.: krzyż, miecz, jabłoń, chleb, wino, winnica, wieża Babel, skała, źródło; odnieś się do Słownika obrazów i symboli biblijnych)
  • przez obrazowanie (porównania, metafory)
  • przez stylistykę: składnia (np..: „I poszedł Pan…”), cytaty i parafrazy (np.: „Na początku było… „ – słowo, chaos, chuć), stałe zwroty (np.: „Sodoma i Gomora”, salomonowa mądrość”, „rajskie życie”, „błogosławiona między niewiastami”, „trąba jerychońska”)
  • przez gatunki: epos, saga, kronika, przypowieść, psalm, kazanie, lamentacja, pieśń miłosna, aforyzm, proroctwo.
  • Następnie należy odnieść się do konkretnych epok historycznoliterackich. Oczywiście najchętniej do Biblii nawiązują: średniowiecze, barok, romantyzm, Młoda Polska, okres wojny i okupacji, poezja współczesna. A więc:

Literackie:

Średniowiecze

  • apokryfy – Rozmyślanie przemyskie (Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa), Sprawa chędoga o męce Pana Chrystusowej, Ewangelia Nikodema, Historia Trzech Króli;
  • misteria;
  • liryka religijna – Bogurodzica, Żale Matki Boskiej pod krzyżem;
  • modlitwy, kazania (Świętokrzyskie, Gnieźnieńskie);
  • psalmy (Psałterz floriański, Psałterz puławski).

Renesans

  • liczne przekłady Biblii (katolicki, kalwiński, ariański);
  • Psałterz Dawidów Jana Kochanowskiego;
  • Postylla Mikołaja Reja;
  • Tren Sen Jana Kochanowskiego – wizja chrześcijańskiego nieba;
  • Czego chcesz od nas Panie Jana Kochanowskiego – związek z psalmem dziękczynnym;
  • Historyja o chwalebnym Zmartwychwstaniu Pańskim – misterium Mikołaja z Wilkowiecka.

Barok

  • motyw vanitas z Księgi Koheleta – twórczość Daniela Naborowskiego i Mikołaja Sępa-Szarzyńskiego;
  • Kolęda Lulajże Jezuniu;
  • Uwagi o śmierci niechybnej Józefa Baki.

Romantyzm

  • Księgi narodu i pielgrzymstwa polskiego, Dziady Adama Mickiewicza;
  • Nie-Boska komedia Zygmunta Krasińskiego.

Młoda Polska

  • Hymny Jana Kasprowicza
  • liryka Leopolda Staffa, Tadeusza Micińskiego (zastanów się nad obrazem młodopolskiego szatana);
  • Requiem aeternam… Stanisława Przybyszewskiego.

Wiek XX

  • Pokolenie Krzysztofa Kamila Baczyńskiego;
  • Koniec świata Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego;
  • Przypowieść, Żona Lota Wisławy Szymborskiej;
  • Drugie przyjście Hioba Anny Kamieńskiej;
  • Piosenka o końcu świata Czesława Miłosza;
  • Domysły na temat Barabasza, Modlitwa Pana Cogito Zbigniewa Herberta;
  • Psalmy Tadeusza Nowaka (motywy jabłka, siewcy, ziarna, krzyża);
  • poezja ks. Jana Twardowskiego;
  • Mistrz i Małgorzata Michaiła Bułhakowa (proces Jezusa);
  • Proces Franza Kafki (ksiądz opowiada przypowieść);
  • Mała apokalipsa Tadeusza Konwickiego;
  • Wieża, Drugie przyjście Gustawa Herlinga-Grudzińskiego.

Malarskie:

  • Peter Bruegel: Wieża Babel;
  • Rembrandt van Rijn: Ofiara Abrahama, Syn marnotrawny;
  • Thommaso Masaccio: Wypędzenie z raju;
  • Dante Gabriel Rossetti: Zwiastowanie;
  • Hans Memling: Sąd Ostateczny;
  • Rafael Santi: Madonna della Sedia;
  • Leonardo da Vinci: Ostatnia wieczerza;
  • Paul Rubens: Przypowieść o synu marnotrawnym;
  • Michał Anioł: Sąd Ostateczny;
  • Drzeworyt Albrechta Dürera: Czterej jeźdźcy Apokalipsy;
  • Rogier wan der Weyden: Sąd Ostateczny;
  • Jan van Eyck: Sąd Ostateczny;

Filmowe

  • Francis Ford Coppola: Czas Apokalipsy.

Muzyczne

  • Jacek Wójcicki: Czterej jeźdźcy Apokalipsy;
  • Jacek Karczmarski: Dzieci Hioba.

Bibliografia przedmiotowa


  • Martin Bocian, Leksykon postaci biblijnych. Ich dalsze losy w judaizmie, chrześcijaństwie i islamie oraz w literaturze, muzyce i sztukach plastycznych, Kraków 1995.
  • Roman Brandstaetter, Krąg biblijny, Warszawa 1986.
  • Manfred Lurker, Słownik Obrazów i Symboli Biblijnych, Poznań 1989.
  • Anna Świderkówna, Rozmowy o Biblii, Warszawa 1994.
  • Anna Świderkówna, Rozmów o Biblii ciąg dalszy, Warszawa 1996.
  • Zenon Ziółkowski, Najtrudniejsze stronice Biblii, Warszawa 1994.
  • Zenon Ziółkowski, Biblia — księga Boga i człowieka, Warszawa 1995.
  • Anna Kamieńska, Twarze Księgi, Warszawa 1981.
  • Słownik Biblijny. Red.: o. H. Langkammer OFM, Katowice 1989.
Zobacz inne lektury